شجاعت حلقه ی مفقوده ی مطبوعات معاصر ایران

فرهنگ و هنر : اما اگر به فعالیت های اکبر گنجی قبل از روزنامه نگار شدن نگاه کنیم، او فعالیت های حزبی ای داشته که شاید او را در جاهایی زیر سؤال ببرد. مثلاً در کنفرانس برلین در آلمان همین نقد را بر او وارد داشتند. اینطور نیست؟

¢  نه. نگاه کنید اکبر گنجی مثل همه ی انسان ها در یک نقطه ای متولد می شود و رشد می کند تا اینکه در لحظه ای جامعه با پدیده ای به نام اکبر گنجی روزنامه نگار آشنا می شود. به زعم من باید اکبر گنجی روزنامه نگار را از زمان فعالیت او به عنوان یک روزنامه نگار بررسی کنیم ضمن اینکه گنجی علاوه بر نقد قدرت تمام نقدهایی را که به خودش وارد شده چه قبلا و حال پذیرفته همچنین تلاش نموده، صادقانه حقیقت را بگوید.
 

فرهنگ و هنر : یعنی شما اکبر گنجی را به عنوان یک نماد و الگو برای روزنامه نگاران ایرانی پیشنهاد می کنید؟

ـ¢ بله. البته من اکبر گنجی را برای مثال آوردم. اما داریم در تاریخ مطبوعات افراد دیگر و کسانی که شکنجه شدند، به زندان افتادند، ترور و یا اعدام شدند. اما اکبر گنجی در لحظه کنونی یک روزنامه نگار فعال، جسور و منتقد مدرن است او یک سری شاخص هایی به عنوان یک روزنامه نگار را دارد که در دیگر روزنامه نگاران ایرانی نیست. گنجی یک منتقد مدرن است.

فرهنگ و هنر : لطفاً در این باره بیشتر توضیح دهید

¢  ببینید فرهنگ ایرانی به یک نقد مدرن و ویرانگر نیاز دارد. نقدی که تقلیدی نباشد و ریشه در سنت ایرانی هم داشته باشد نه نقدی که اهالی قدرت و یا سنت گرایان از آن نام می برند؛ مانند نقد دلسوزانه و یا نقد منصفانه. ما به یک نقد تخریبی نیاز داریم تا از نو بتوانیم شهروند ایرانی را از کالبد رعیت ایرانی متولد سازیم.
 

فرهنگ و هنر : نقد برخواسته از سنت ایرانی آیا در خود تضادهایی را ایجاد نمی کند؟ اصولاً وجود نیاز این سنت ایرانی در چیست؟

¢  کارکرد سنت این است که به فرد و جامعه هویت می دهد و تغییرات منبعث از آن ریشه ای و براساس نیاز است نه تقلیدی. نگاه کنید هم ما فرهنگ و جامعه را می سازیم و هم اینکه ما تحت تأثیر فرهنگ و جامعه هستیم. به همین دلیل ما نمی توانیم سنت خود را نفی کنیم بکه باید در جهت نقد و زدودن زنگارهای جزم از این سنت برآییم. واقعیت این است که ما یا سنت ستیزیم و یا سنت گرا و این یک ایراد کلی است که بر منش ایرانیان وارد است. به واقع بدون سنت نمی توان به تفکر و اندیشه ورزی پرداخت و با سنت زدگی هم نمی توان پویا بود و تفکر نمود.

منظور من از توجه به سنت ها و ریشه ها سنت زدگی و تجدید و تکرار آن نیست بلکه مراد من معطوف به تأسیس است و این یعنی تجدید عقلانیت و خردورزی و پویایی که منتج آن سوژه یعنی انسان پویا و خردورز است. این رویکرد به مدرن شدن ما می انجامد چرا که انسان مدرن بر علیه سنت های جزم و دست و پا گیر یورش برده آنها را نقد و تخریب می کند تا دنیای تازه ای را پی ریزی کند. مقولات جدید همیشه با جزم اندیشی سنت ها ناسازگارند زیرا سنت همراه تقدس با نوآوری و تجدد مقابله می کند و بنابر به همین علت ما به نقد مدرن نیاز داریم.
 

فرهنگ و هنر : اما همین نقد مدرن بر پایه و تکیه سنت، خود رویکرد رجوع به سنت را باعث می شود چرا که ما با گذر زمان احتیاج به رویکرد آزادانه تری نسبت به قبل داریم که باز ما را درگیر همین سنت می کند؟

¢ من اینگونه فکر نمی کنم. همانطور سیدجواد طباطبایی در گفت و گویی بیان داشته سنت مثل سرمایه است و هر شخص با سرمایه ای که به او ارث می رسد همان می کند که از عقل و منطق در توان دارد، ما ایرانیان با دیگر سرمایه های خود همان کرده ایم که با سرمایه سنت خود می کنیم یعنی آنها را بر باد می دهیم. از سویی دیگر ما برخلاف آن واقعیتی که خیال می کنیم، جامعه ایرانی جامعه ای مدرن نیست بلکه کماکان ما در دنیای سنتی سیر می کنیم و پوشش و نقاب خود را بجای واقعیت خود می پنداریم زیرا در اصل ما هر وقت می خواهیم مدرن شویم مزه ی خوش طعم سنت ممانعت می کند و دوباره سریعاً به سنت ایرانی رجوع می کنیم که متأسفانه منش ما را شکل می دهد. یعنی همان جزم اندیشی، تنبلی، خود محوری، استبدادپذیری، مازوخیست اجتماعی و ...

فرهنگ و هنر : مازوخیست اجتماعی را بیشتر بر ایمان باز کنید که ما را وارد چه جریانی می کند؟

¢ به تعبیر اریک فروم روانکاو سوئیسی و از اعضای مکتب فرانکفورت انسان ها دو گونه اند. یا قدرت طلبند و سادیسم دارند و یا قدرت جویند و یا مازوخیست. مازوخیست، فردی قدرت جو است یعنی کسی که تنهاست و برای گریز از تنهایی خود به دنبال یک مرید و صاحب قدرت می گردد و می خواهد با تکیه دادن به او به آرامش برسد. وقتی تاریخ چند هزار ساله ایران را بررسی می کنیم، متوجه می شویم همیشه استبداد داخلی و یا یورش بیگانگان خارجی، فضای زیستن ایرانی را با اضطراب و ترس آمیخته کرده است. در نتیجه ایرانی ها توان مقابله با این مسائل را نداشته اند و برای گریز از این اضطراب دائم این منش مازوخیسم را پذیرفته اند.

به زعم برخی از جامعه شناسان ایرانیان از منش رندی حافظ استفاده کرده اند. یعنی ظاهری را به قدرتمداران و اهالی قدرت نشان داده اند که گویی همراهشان هستند. و در واقع با آنها نبوده اند. به همین ترتیب این رویکرد در طول تاریخ به نوعی مازوخیست اجتماعی تبدیل شده که در ماندگاری فرهنگ ایرانی مهم بوده است و البته به ایرانیت ما بسیار کمک کرده است زیرا سلطه گران و غالب بربر اگر بر ایرانی غلبه نموده اما فرهنگ برتر ایرانی بر آنها مستولی شده و ایرانیت هنوز پس از هزاران سال زنده و پا برجاست.

برگردیم به همان مقوله روزنامه نگاری. اگر می خواستید کلمه ای را معادل روزنامه نگاری انتخاب کنید و بگویید روزنامه نگاری دارای چه مشخصه ای است چه می گفتید؟
ـ من فکر می کنم همان شجاعت را انتخاب می کردم.
 

فرهنگ و هنر : از این که روزنامه نگار شدید، راضی هستید؟

¢  بله راضی هستم. من در جاهای دیگر هم گفته ام و نوشته ام. چندین سال قبل از اینکه روزنامه نگار بشوم، متوجه شدم که آدم نیستم و این فیزیکی که دارم و این زبانی که از آن بهره می برم، دلیلی بر آدم بودن من نباید باشد بنابراین با یک خود روانکاوی تصمیم گرفتم به سمت و سویی بروم که احساس آدمیت پیدا کنم. بعد از کند و کاو و کنجکاوی و تمرین حرفه های گوناگون به روزنامه نگاری رسیدم، بنابراین روزنامه نگار شدم.

شما به عنوان روزنامه نگار در هر جای دنیا که باشید باز همان روزنامه نگارید؟ گفتمان های شرق و یا غرب بر کار شما تأثیری ندارد؟
ـ در اصل می بایست ضمن در نظر گرفتن تفاوت های سنت های شرق و غرب، اما این نکته را اشاره کنم که گفتمان غرب به فضای روزنامه نگاری و داشتن دید انتقادی نزدیک تر است.
به همین خاطر یک روزنامه نگار شرقی وقتی به غرب می رود، بهتر می تواند کار کند، چرا که حرفه روزنامه نگاری توجه به کرامت انسان، عدالت، دموکراسی، رعایت حقوق بشر و اینگونه مسائل است و باید یک روزنامه نگار به دنبال ارزش های جهانشمول باشد و هر کجا که این ارزش ها را محدود کند به مبارزه برخیزد.
 

فرهنگ و هنر : مهمترین نقد شما بر کار یک روزنامه نگاری چیست؟

¢  یک روزنامه نگار یک روشنفکر است و کار او ستیز با ضدارزش های انسانی است. ارزش هایی که در منشر حقوق بشر وارد گردیده و خیلی بد است که یک روزنامه نگار تصویر مثبتی را از جغرافیای خود نشان بدهد و در اصل غیر از این باشد و خیلی بدتر نیز است که روزنامه نگار تنها رذایل جامعه دیگر را نقد کند رذایلی که در جامعه خود هم به وفور می باشد این نوعی رذیلت بدتر است.
 

فرهنگ و هنر : آیا عضو حزب و یا گروه خاصی هستید؟

¢  بهتر از به جای هستم، بودم را بکار ببرم. من مسؤولیت کانون فیلم بوشهر، مسؤول اتحادیه هنرمندان، نائب رئیس دبیر ادوار تحکیم وحدت بوشهر و دبیر انجمن زیست محیطی SOUZ (سوز = سبز) را عهده دار بوده ام و چون خصلت روزنامه نگاری داشتم فعالیت این کانون ها و نهادها با مشکل روبرو می شدند. برخی را تعطیل کردند و بعضی هم خود جدا گشتم.
وقتی هفته نامه سلام جنوب وارد یک سالگی شد , من یادداشتی بعنوان سردبیر این هفته نامه نوشتم که دیگر نمی خواهم عضو گروه سیاسی ویا هنری باشم و تنها می خواهم یک روزنامه نگار باشم و این یادداشت به منزل استعفا از همه ی فعالیت های نام برده به جز انجمن زیست محیطی بود به نظرم حالا همه باید تلاش کنیم این است که جامعه مدنی در ایران قوام بگیرد و از دوام آن به سوی جامعه آزاد برود.
 

فرهنگ و هنر : آیا وابستگی یک روزنامه نگار به حزبی خاص مفید است؟

¢ من فکر می کنم که مفید نیست. این را براساس تجربه شخصی خود می گویم. با توجه به تجربه هایی که داشته ام چه در کارهای سیاسی، فرهنگی و حزبی. اهدافی را که دنبال می کردم با مشکلاتی روبروی شد که استقلال و فردیت من از زیر سؤال می برد و می بایست تسلیم جمع می شدم و در نتیجه حقیقت فدا می شد و من حس کردم که نمی توانم آزاد به فعالیت بپردازم چرا که همه ی آنها در من ایجاد تعلق می کردند و این ایجاد حس تعلق برای یک روزنامه نگار به هیچ وجه خوب نیست. بخصوص گروه بندی های سیاسی چرا که روزنامه نگاران باید افرادی مستقل باشند و به دور از گروه هایی که هستند باید با انتقاد خود در پویایی آنها کمک کنند.
ضمن اینکه تمامی نهادهایی که عرض کردم چه اجتماعی و سیاسی در ایران همه الکن و ناکارآمد هستند. کار یک روزنامه نگار نقد قدرت است و این با هیچ حزبی جور در نمی آید. زیرا حزب ها در تلاش برای کسب قدرتند.
 

فرهنگ و هنر :